مقدمه ای بر اصول منظر پایدار

اصطلاح توسعه پایدار در حدود یک دهه است که به وجود آمده است و هنوز بر سر معنایی کشاکش و نزاع است. تعاریف متعددی از آن شده است از آن جمله :
"توسعه پایدار نیاز مردمان حاضر را بر می آورد، بی آنکه به توانایی های نسل های آینده برای برآوردن نیازهایشان لطمه بزند."
توسعه پایدار در سال 1987 در کتاب "آینده مشترک ما"

این تعریف توسعه پایدار دلالت براین می کند : اهداف جاری ما از نظر طراحی پایدار نیست. در این میان معماری منظر به عنوان یکی از شاخه های طراحی از دیر باز به عنوان شغلی که مباشرت و نزدیکی با زمین دارد، مطرح شده است. توسعه پایدار، کوشش معماری منظر را برای حمایت از سلامتی، ایمنی و رفاه و آسایش اجتماعی و زمین مجسم می کند.

معماری منظر در خط نخست این رقابت "مابین امروز و آینده" قرار دارد، از یک طرف ابعاد عینی آن همانند تمام رشته های محیطی خود را در حفظ قواعد دخیل دانسته و از جنبه ذهنی، منظر "تصورات ذهنی" را دور از واقعیات جنبه تخصصی توسعه پایدار نمی توان دانست همچنین چهار چوب اساسی منظر سازی که تحقیق، آنالیز، طراحی و ارزیابی است در راستای اهداف توسعه پایدار : محیط، اجتماع و اقتصاد قرار دارد.

در این میان جهت گیری به اهداف تخصصی توسعه پایدار یکی از ارکان اصلی است و ارتباطی موازی، تعریفی نامشخص از هر دو "معماری منظر و توسعه پایدار" اعلام می دارد. منظر سازی صحیح خود در راستای توسعه پایدار می باشد و نیازی به تفکیک و اثبات جوهره منظر نیست بلکه فقط آن را بسوی هدف پایدار رهنمون کرد نه بر مرکب توسعه پایدار نشانید.

مقدمه

اكنون بسیاری از مردم كره زمین می دانند كه این سیاره ، وارد دورانی بحرانی شده كه نسبت به دو یا سه قرن پیش مهم تر است و در حقیقت ، زمین از لحاظ زیست بومی نسبت به هزاران سال قبل با تحولات عظیمی مواجه است ، عدم تطابق نیازهای انسان امروزی با امكانات و منابع زمین چالش بزرگ بشر امروزی است كه موجبات نگرانی اندیشمندان را برانگیخته است . از این رو نیروهای خود را بر شكل دهی جوامع متمركز كه ارزش ها ، ترتیبات و اقتصادی های نوینی را كه متناسب با پایداری جهانی است به نمایش گذاشته اند.

نظریه های مدیریتی كه سال ها پیش بر فرض وفور منابع تدوین شده اند ، امروزه باید بر فرض های محدودیت منابع ساخته شوند. بر این اساس برای همه جهانیان محرز شده است كه حركت جامعه بشری بر اساس توسعه پایدار ، تنها راه تداوم حیات روی كره زمین است .

آدمی‌ در راه‌ دستیابی‌ به‌ خواسته‌ها و نیازهای‌ خود هرگونه‌ مانعی‌ را از سر راه‌ برداشته‌ و تغییرات‌ شگرفی‌ رادر فضای‌ پیرامونش‌ ایجاد می‌كند. او از مرز قله‌های‌ بلند و كویرهای‌ گسترده‌ می‌گذرد تا به‌ آنچه‌ كه‌ می‌خواهد دست‌ یابد. تكنولوژی‌ پیشرفته‌ فعلی‌ و گسترش‌ روزافزون‌ آن‌ نمایانگر همین‌ تلاش‌ انسان‌ برای‌ فائق‌ آمدن‌ بر این‌ شرایط‌ محیطی‌ است‌. هر چند كه‌ خود نیز گاه‌ در دام‌ ساخته‌های‌ خویش‌ می‌افتد و تأثیرات‌ بسیاری‌ را از محیط‌ مصنوع‌ خود می‌پذیرد تابدان‌ حد كه‌ حتی‌ یك‌ عنصر مصنوع می‌تواند در شخصیت‌ و هویت‌ ساكنین‌ یك‌ مكان‌ تأثیر مستقیم‌ و دراز مدتی‌ را اعمال‌ نماید.

مفاهیم و تعاریف

مفاهیم توسعه پایدار

مفهوم‌ توسعه‌ پایدار و ابعاد چندگانه‌ آن‌ كه‌ زاده‌ كنفرانس‌ ریو(كنفرانس‌ زمین‌) هستند، از جمله‌ مفاهیم‌نوینی‌ هستند كه‌ امروز دل‌مشغولی‌ اكثر كشورها را تشكیل‌ می‌دهند.

امروزه‌، فرهیختگی‌ جوامع‌، دیگر بر مبنای‌ معیارهای‌ گذشته‌ ارزیابی‌ نمی‌شود. میزان‌ پایبندی‌ جوامع‌ به‌ مسائل‌ زیست‌محیطی‌ و حفاظت‌ از آن‌ و بویژه‌ در سالهای‌ اخیر، رعایت‌ اصول‌ توسعه‌ پایدار و حفظ تنوع‌ زیستی‌ یعنی‌ حفظ طبیعت‌ و گسترش‌ فرهنگ‌ آن‌، معیارهای‌ اساسی‌ برای‌ارزیابی‌ رشد جوامع‌ به‌شمار می‌آیند. بر همین‌ اساس‌ نیز بی‌دلیل‌ نیست‌ كه‌ بسیاری‌بر این‌ باور هستند كه‌ نسلهای‌ آتی‌ در ورای ‌آنچه‌ امروزه‌ بر دنیا می‌گذرد، این‌ خوشوقتی ‌و شانس‌ را خواهند داشت‌ كه‌ در گستره‌ روابط موزون تری‌ با طبیعت‌ و فضای‌ فرهنگی‌روشنتری‌ از نظر حفاظت‌ از آن‌، قرارگرفته‌دنیای‌ به‌ نسبت‌ بهتری‌ خواهند داشت‌. (حسین آبادی،1383)

در جهان‌ امروز، توسعه‌ پایدار و حفظ محیط زیست‌، به‌عنوان‌ دو فراز و هدف‌ارزشمند، یگانگی‌ بوم‌شناختی‌ طبیعت‌ و جامعه‌ را نه‌ تنها در سطح‌ كشورها بلكه‌ در سطح‌ كره‌ مسكونی‌ مد توجه‌ قرارداده‌اند. این‌امر به‌ این‌ معناست‌ كه‌ كشورها به‌ دور از مرزهای‌ قراردادی‌ و خط كشیهای‌ سیاسی‌، توسعه‌پایدار، حفاظت‌ از محیط زیست‌، موجودیت‌ تنوع‌ و غنای‌ فرهنگی‌ را برای‌بالندگی‌ جوامع‌ ضروری‌ و حتی‌ حیاتی‌می‌دانند.

توسعه‌پایدار توجه‌ دادن‌ سیاستگزاران‌ به‌گونه‌ای‌ از برنامه‌ریزی‌ توسعه‌ است‌ كه‌ از نظراستفاده‌ از منابع‌ طبیعی‌، نیروی‌ انسانی‌، منابع‌مالی‌ و سایر منابع‌ بهینه‌ بوده‌ تداوم‌ توسعه‌ را تضمین‌ نماید به‌طوری‌ كه‌ حقوق‌ نسلهای‌ آینده ‌نیز حفظ گردد.

تعریف‌ (توسعه‌) نیز در دهه‌های‌ گذشته‌تغییر كرده‌ و از توسعه‌ صرفا اقتصادی‌ به‌ یك‌نوع‌ جامع‌نگری‌ روآورده‌ و توسعه‌ اقتصادی‌، اجتماعی‌ و فرهنگی‌ را مدنظر قرار می‌دهد. افزون‌ بر آن‌، در هر فرهنگی‌ برخی‌ محورها در برنامه‌های‌ توسعه‌ اصلیتر قلمداد می‌شوند.

مفاهیم‌ منظر

درك واقعی از مفهوم منظر را شاید بیش از تعاریف آن می توان توصیف كرد ولی برای مشخص كردن اهداف مشترك در تعاریف گوناگون و برداشتی خاص كه راهنما به اهدافی است كه در ادامه مطالب مورد نیاز است به اختصار اشاره ای به آنها می شود :

"هوبارد" و "كیمبال‌" معماری‌ منظر را هنری‌ ظریف‌ تعریف‌ كرده‌اند و مهمترین‌ عملكرد آن‌ را ایجاد و حفظ‌ زیبایی‌ در مجاورت‌ سكونت‌ گاه‌ بشر و در مقیاس‌ بزرگتر گسترش‌ چشم‌ اندازهای‌ طبیعی‌ اطراف‌ و همچنین‌ ارائه‌ دهنده‌ آسایش‌، راحتی‌ و بهداشت‌ برای‌ شهرنشینان‌ دانسته‌اند تا آنان‌ بتوانند برای‌ تجدید قوا و كسب‌ آسایش‌ و آرامش‌، به‌ چشم‌ اندازهای‌ روستایی‌ دسترسی‌ داشته‌ باشند. (اسفندیاری‌، 1376، 19)

"گارت‌ اكبو" (Garrett Eckbo) معماری‌ منظر را آن‌ قسمت‌ از منظر تعریف‌ می‌كند كه‌ در ماورای‌ ساختمانها، جاده‌ها یا تأسیسات‌ شهری‌ وجوددارد و به‌ وسیلة‌ بشر طراحی‌ و توسعه‌ یافته‌ است‌ و صرفاً به‌ عنوان‌ فضای‌ زیست‌ بشر است‌ و شامل‌ جنگلها و زمینهای‌ زراعی‌ نمی‌شود. در این‌ تعریف‌ ارتباط‌ كیفی‌ و كمی‌ فضای‌ منظر با انسان‌ مورد تأكید قرارگرفته‌ است‌. تعریف‌ "اكبو" با مفاهیم‌ عنوان‌ شده‌ از سوی‌ دیگران‌ نیز رابطه‌ دارد. به‌ گونه‌ای‌ كه‌ آنان‌ معماری‌ منظر را همان‌ گسترش‌ معماری‌ با ابزارها و مصالح‌ دیگر می‌دانند و در حقیقت‌ هر دو هدف‌ مشتركی‌ را دنبال‌ می‌كنند.

از سوی‌ دیگر "برایان‌ هاكت‌" (Brian Hackett) میان‌ معماری‌ منظر و دیگر حرفه‌های‌ طراحی‌ تفاوتی‌ قائل‌ می‌شد. او معماری‌ منظر را در رابطه‌ با معماری‌ ساختمان‌ قادر به‌ تغییر و رشد می‌داند و معتقد است‌ این‌ روند در طول‌ میلیونها سال‌ ادامه‌ داشته‌ و در آینده‌ نیز ادامه‌ خواهدداشت‌. به‌ عقیدة‌ او كاری‌ كه‌ می‌توان‌ انجام‌ داد، تغییر و سازگاری‌ منظر با برنامه‌های‌ جدید است‌. محدودیتهای‌ موجود در چرخة‌ اكولوژی‌ و فرآیندهای‌ زیست‌ محیطی‌ عواملی‌ خواهندبود كه‌ گرایش‌های‌ فردی‌ را در طراحی‌ محدود خواهدكرد. در صورتی‌ كه‌ امكان‌ اعمال‌ مقاصد شخصی‌ در حرفة‌ مهندس‌، معماری‌ و صنعت‌ به‌ مراتب‌ بیشتر وجوددارد. (اسفندیاری‌، 1376، 19)

گوردون‌ كالن‌ در كتاب‌ گزیدة‌ منظر شهری‌ سه‌ نوع‌ منظر را تعریف‌ می‌كند:

  1. منظر بسته ‌: كه‌ ساختمانی‌، عنصری‌ مثل‌ مجسمه‌ را بر پا می‌دارند، سپس‌ از شما دعوت‌ می‌كنند كه‌ در چند قدمی‌ آن‌ بایستید و آن‌ را تحسین‌ كنید.
  2. منظر پنهان ‌: وجود حائل‌ برای‌ پنهان‌ كردن‌ منظر، با گذر از حائل‌، منظره‌ خودنمایی‌ می‌كند.
  3. منظر خودنمایانه ‌: منظر شما را در پیش‌ زمینه‌ ورسای‌ به‌ منظر دوردست‌ مرتبط‌ می‌كند. بنابراین‌ احساس‌ قدرت‌ با حضور در همه‌ جا را در آن‌ واحد القا می‌كند. (كالن‌، 1377، 41)

در كتاب‌ شهر همچون‌ چشم‌ انداز، تام‌ ترنر الگوهای‌ اكولوژیك‌ چشم‌ انداز را بیان‌ می‌كند و می‌نویسد: اكولوژیستها روابط‌ بین‌ موجودات‌ زنده‌ و محیط‌ اطرافشان‌ را مورد مطالعه‌ قرارمی‌دهند. به‌ عنوان‌ یك‌ رشتة‌ علمی‌، اكولوژی‌ واكنشی‌ بود نسبت‌ به‌ تمركز زیست‌ شناسان‌ و گیاه‌ شناسان‌ بر موجودات‌ به‌ صورت‌ مجزا از هم‌، همانگونه‌ كه‌ روانشناسی‌ گشتالت‌ واكنشی‌ بود نسبت‌ به‌ تمركز بر عناصر ادراكی‌ افراد به‌ طور مجزا. اكولوژی‌ منظر، گامهای‌ بعدی‌ اكولوژی‌ می‌باشد كه‌ به‌ جای‌ بررسی‌ محیط‌ زیست‌ها به‌ صورت‌ مجزا از یكدیگر، بر ساختارها و الگوهای‌ موجود در چشم‌ انداز نظر می‌كند. (روابط‌ بین‌ محیطهای‌ زیست‌) و ایدة‌ مقایسه‌ الگوهای‌ موجود در یك‌ چشم‌ انداز زراعی‌، یك‌ جنگل‌، یك‌ چشم‌ انداز مدیترانه‌ای‌ را مطرح‌ می‌كند و می‌گوید به‌ رغم‌ تفاوتهایی‌ در میان‌ آنها هر كدام‌ در یك‌ ساختار اولیه‌ متشكل‌ از لكه‌ها، دالان‌ها و یك‌ ماتریس‌ زمینه‌ مشترك‌ هستند. «چشم‌ اندازهای‌ زراعی‌ و سوزنی‌ برگ‌ دارای‌ لكه‌های‌ كوچك‌ ولی‌ متمایز بودند، جنگل‌ بارانی‌ لكه‌های‌ غیر قابل‌ تمایز و چشم‌ انداز مدیترانه‌ای‌ مخلوطی‌ از از لكه‌های‌ كوچك‌ و بزرگ‌ و متمایز و غیر قابل‌ تمایز در بر داشتند... كریدورها و خطی‌ بودن‌ چشم‌ انداز در مناطق‌ زراعی‌ كاملاً واضح‌ بود و در جنگل‌ بارانی‌ و جنگل‌ سوزنی‌ برگ‌ كمترین‌ نشان‌ را داشت‌. ماتریس‌ زمینه‌ در چشم‌ اندازی‌ زراعی‌، قطعه‌ زمین‌ زیر كشت‌ بود، در جنگل‌ها كل‌ جنگ‌ بود و در چشم‌ انداز مدیترانه‌ای‌ قابل‌ شناسایی‌ نبود.» (ترنر، 1376،65)

معماری‌ منظر به‌ شكلی‌ دیگر از بدو تاریخ‌ در اختلاط‌ با دیگر فعالیتهای‌ زمین‌ آرایی‌ مطرح‌ بوده‌ است‌. بشر به‌ صورت‌ تجربی‌ با واكنش‌ در برابر نیروهای‌ غالب‌ طبیعت‌ در دوران‌ مختلف‌ سعی‌ بر آن‌ داشته‌ كه‌ محیط‌ زیست‌ خود را با توجه‌ به‌ نیازهای‌ فیزیكی‌، فیزیولوژیكی‌، روانشناختی‌، اجتماعی‌، امنیتی‌ و... تحت‌ كنترل‌ درآورد تا از ناملایمات‌ احتمالی‌ در امان‌ بماند و در آسایش‌ زندگی‌ كند. (اسفندیاری‌، 1376، 20)

درك منظر

مطالعه‌ تاریخ‌ ملل‌ مختلف‌ در ارتباط‌ با شهرسازی‌ سرزمینهایشان‌ می‌تواند روشنگر نیاز و میزان‌ تلاش‌ انسانها برای‌ هماهنگی‌ با شرایط‌ حاكم‌ بر عصر خود باشد كه‌ به‌ هر حال‌ این‌ هماهنگی‌ از دو راه‌ تطابق‌ و یا مقابله‌ در برابر شرایط‌ تحمیل‌ شده‌ فراهم‌ آمده‌ و حاصل‌ این‌ فرآیند منظر نام‌ دارد. (سیف‌ الهی‌، 1381، 53)

منظر پاسخی‌ است‌ كه‌ در طول‌ زمان‌ به‌ شرایط‌ موجود داده‌ شده‌ و روشنگر آنكه‌ چگونه‌ انسانها با این‌ شرایط‌ هماهنگ‌ شده‌اند و یا اینكه‌ چگونه‌ محیط‌ را با خود هماهنگ‌ نموده‌اند.

بیننده‌ با نوعی‌ بینش‌ و دیدگاه‌ خاص‌، با مشاهدة‌ یك‌ مكان‌، تأثیرات‌ خاصی‌ اعم‌ از مثبت‌ یا منفی‌ در او ایجاد می‌شود. احساس‌ تعلق‌ خاطر، بیگانگی‌، دوست‌ داشتن‌ یا نداشتن‌ و ادراك‌ یا عدم‌ ادراك‌ می‌توانند از جمله‌ این‌ بازتابها باشند.

برقراری‌ ارتباط‌ با مناظر از یك‌ طرف‌ به‌ عوامل‌ بسیاری‌ مانند زمینه‌ جغرافیایی‌ محیط‌، پیشینة‌ فرهنگی‌ - مذهبی‌، تغییرات‌ سیاسی‌ - اقتصادی‌ و تمامی‌ عوامل‌ اجتماعی‌ حاكم‌ بر فضا بستگی‌ دارد و از طرف‌ دیگر پشتوانه‌ مذهبی‌ و روحی‌ مشاهده‌ كننده‌ نیزتأثیربه سزایی‌ براین‌ ارتباط خواهدداشت‌. پس‌ درك مادرهرمقطع‌ زمانی‌ به‌ نوع‌ احساس‌ مادرآن‌ زمان‌ وابسته‌ است‌.

بنابر تعریف‌ دیگری‌ منظر تصویری‌ است‌ مادی‌، جامد، فیزیكی‌ و واقعی‌ كه‌ حركت‌ ذاتی‌ ندارد، عمل‌ نمی‌كند ولی‌ در عین‌ حال‌ انسانها آن‌ را به‌ وسیلة‌ پنج‌ حس‌ خود درك‌ می‌كنند. هر یك‌ از این‌ پنج‌ حس‌ تأثیر بسیاری‌ بر برداشت‌ بیننده‌ از محیط‌ دارند. برای‌ مثال‌ یك‌ منظره‌ زیبا با نوایی‌ دلكش‌ و موزون‌ و همراه‌ با رایحه‌ای‌ دل‌انگیز می‌تواند خاطره‌ای‌ زیبا و فراموش‌ نشدنی‌ را برای‌ همیشه‌ در روح‌ آدمی‌ حك‌ نماید.

پس‌ برای‌ تشخیص‌ و اظهار نظر باید صادقانه‌ دید، شنید و فهمید. برای‌ قضاوت‌ باید به‌ معنای‌ واقعی‌ درك‌ كرد. منظر مؤید رابطة‌ تنگاتنگی‌ است‌ كه‌ بین‌ انسان‌ و محیط‌ در تمامی‌ جهات‌ برقرار می‌شود. به‌ عبارت‌ دیگر منظر دیدگاهی‌ است‌ مفهوم‌ گرا كه‌ تنها به‌ اشكال‌ نمی‌نگرد بلكه‌ به‌ پشتوانه‌هایی‌ كه‌ باعث‌ خلق‌ اشكال‌ گردیده‌اند، نیز می‌پردازد. بدین‌ معنا كه‌ اشكال‌ پیش‌ رو را فقط‌ به‌ صورت‌ فرمهای‌ جغرافیایی‌ و هندسی‌ نمی‌بیند و تصاویر را از جنبة‌ ظاهری‌ و به‌ صورت‌ خطوط‌ مختلف‌ و رنگهای‌ گوناگون‌ تفكیك‌ نمی‌نماید. بلكه‌ به‌ دنبال‌ دستیابی‌ به‌ ریشه‌ها و اصول‌ فكری‌ است‌. اصولی‌ كه‌ منجر به‌ آفرینش‌ چنین‌ تصویری‌ گردیده‌اند. (سیف‌ الهی‌، 1381، 54)

پس‌ منظر تركیبی‌ است‌ از اشكال‌ كه‌ ما را به‌ یك‌ برخورد غیر علمی‌ دعوت‌ می‌كند. حركت‌ از ماده‌ به‌ روح‌، درست‌ برخلاف‌ یك‌ تفكر علمی‌ كه‌ برپایة‌ واقعیات‌ و مادیات‌ محض‌ قراردارد. منظر نتیجه‌ تعامل‌ پیچیدة‌ متعددی‌ است‌ بین‌ انسان‌ و طبیعت‌ و چشم‌ اندازهای‌ حاصل‌، كه‌ هم‌ زمینه‌ ساز و هم‌ محصول‌ فعالیتهای‌ انسان‌ خواهدبود.

در مقدمة‌ كتاب‌ The interpretation of ordinary landscape ، D.W. Meining می‌نویسد : "محیط‌ ما را مانند مخلوقات‌ نگهداری‌ می‌كند و محیط‌ و منظر ما را مانند فرهنگ‌ به‌ نمایش‌ می‌گذارد" و چشم‌ ما محیط‌ و منظر را تعریف‌ كرده‌ و ذهن‌ ما آن‌ را تفسیر می‌كند.

محیط‌ و منظرهایی‌ كه‌ انسان‌ در آنها سكونت‌ دارد، تاریخچه‌ فرهنگ‌ بوده‌، مفاهیم‌ آن‌ را منتقل‌ می‌سازند. Mae Theilgard watts می‌نویسد : "ما می‌توانیم‌ محیط‌ و منظر را بخوانیم‌ همانگونه‌ كه‌ می‌توانیم‌ كتابی‌ را بخوانیم‌. هر فرهنگی‌ می‌تواند برای‌ شناختن‌ خود شرح‌ حال‌ خود را بخواند." (ماتلاك‌، 1379،32)
"در این تعریف دقیقا به شعار تفكر جهانی رخورد منطقه توسعه پایدار اشاره شده است"

اصول‌ برداشت از منظر

  1. اصل‌ محیط‌ و منظر به‌ عنوان‌ كلید شناخت‌ فرهنگ ‌: "این‌ اصل‌ می‌گوید كه‌ اجزاء معمولی‌ محیط‌ و منظر به‌ ما بینش‌ می‌دهند كه‌ بدانیم‌ چگونه‌ مردمی‌ هستیم‌.
  2. اصل‌ وحدت‌ فرهنگی‌ و برابری‌ محیط‌ و منظر: این‌ اصل‌ می‌گوید كه‌ كلیة‌ اقلام‌ محیط‌ و منظر انسانی‌ حامل‌ مفاهیم‌ هستند و اغلب‌ آنها به‌ یك‌ میزان‌ مفهوم‌ را منتقل‌ می‌سازند.
  3. اصل‌ تاریخی‌: اهمیت‌ آشنایی‌ با تاریخ‌ در هنگام‌ خواندن‌ منظر را بیان‌ می‌كند.
  4. اصل‌ جغرافیایی‌
  5. اصل‌ عناصر معمولی‌
  6. اصل‌ ابهام‌ محیط‌ و منظر: در حالی‌ كه‌ محیط‌ و منظرها معانی‌ بسیاری‌ را در بر دارند، این‌ معانی‌ را به‌ دو صورت‌ محو و پیچیده‌ و نه‌ مستقیم‌ و به‌ وضوح‌ منتقل‌ می‌سازند. هر گفته‌ موضوع‌ تفاسیر متعددی‌ است‌. طراح‌ محیط‌ و منظر باید نسبت‌ به‌ خصوصیات‌ مبهم‌ و مناظره‌ای‌ محیط‌ و منظر و این‌ واقعیت‌ كه‌ مردم‌ عموماً مناظر باز را ترجیح‌ می‌دهند (زیرا این‌ مناظر معانی‌ متعددی‌ را در بر داشته‌ و به‌ مشاهده‌ كننده‌ اجازه‌ می‌دهند كه‌ خود پیامشان‌ را كامل‌ كند) حساس‌ باشد. (ماتلاك‌، 1379،34)

مناظر به‌ عنوان‌ فضایی‌ مجادله‌ای‌ با هویت‌ چندگانه‌، به‌ درك‌ ما از مناظر پویایی‌ می‌بخشد. این‌ موضوع‌ به‌ ما امكان‌ می‌دهد، تنوع‌ و تفاوت‌ فضاهای‌ خاص‌ را در چارچوب‌ خودشان‌ و در رابطه‌ با بسترهای‌ گسترده‌ شان‌، درك‌ كنیم‌. ریچارد سنت‌ می‌نویسد: "مكان‌ سازی‌ برپایة‌ انحصار، یكنواختی‌ یا نوستالژی‌ به‌ لحاظ‌ اجتماعی‌ سمی‌ و از نظر روانشناسی‌، بی‌ فایده‌ است‌." (مدنی‌ پور، 1379، 33)

جایگاه و ساختار توسعه پایدار

انسان‌ به‌عنوان‌ هدف‌ نهایی‌ توسعه‌ مطرح‌است‌ و بنابراین‌، امروزه‌ هدف‌ (توسعه‌ انسانی‌پایدار) بیشتر مطرح‌ است‌ كه‌ منظور از آن‌،فراهم‌ نمودن‌ زمینه‌های‌ لازم‌ برای‌ آماده‌سازی ‌انسانهاست‌ تا ضمن‌ مشاركت‌ در توسعه‌ خود نیز از زندگی‌ پایدار (مادی‌ و معنوی‌) بهره‌ برده‌همین‌ شانس‌ را برای‌ آیندگان‌ نیز در نظر داشته‌باشند (مكنون، 1998)

حركت‌ اقتصادی‌ و توسعه‌ صنعتی‌جهت‌گیری‌ شد كه‌ در وهله‌ اول‌، خود انسان‌فراموش‌ شد و در وهله‌ دوم‌ طبیعت‌ یعنی‌ انسان‌ و طبیعت‌ هر دو به‌ نوعی‌ قربانی‌ حركت‌ شتابزده‌ رشد صنعتی‌ واقع‌ شدند و از این‌ رو،صاحبنظران‌ متوجه‌ شدند كه‌ چنانچه‌ این‌ جریان‌ادامه‌ پیدا بكند و صرفا رشد را آن‌ هم‌ رشدصنعتی‌ را دنبال‌ شود، خیلی‌ از مصالح‌ واهداف‌ جوامع‌ انسانی‌ مورد تهدید واقع‌ خواهندشد و از آن‌ جمله‌ محیط زیست‌ هست‌ كه‌ خیلی‌از جوامع‌ درحال‌ توسعه‌ و خیلی‌ از جوامع توسعه‌ یافته‌ امروز با آنها مواجه‌ هستند. با این‌فلسفه‌ و این‌ دیدگاه‌ كه‌ فعلا رشد اقتصادی‌ را دنبال‌ بشود تا زمانی‌ كه‌ به‌ اندازه‌ كافی‌ قدرت‌اقتصادی‌ پیدا شود تا‌ مسائل‌ محیط زیست پرداخت و آن‌ موقع‌ است‌ كه‌ می توان ضرر وزیانها را جبران‌ كرد، این‌ دیدگاه‌ دیدگاهی‌ بودكه‌ بعضا در گذشته‌ به‌عنوان‌ یكی‌ از مسائل‌توجیهی‌ روند اقتصادی‌ و توسعه‌ صنعتی‌ مطرح‌می‌شد.

تفكر زیست‌محیطی‌ زمین‌ شاید بتواند بسیاری‌ از آمال‌ و آرزوهای‌ بشری‌ را محقق‌سازد. این‌ امر ممكن‌ نخواهد بود مگر ازطریق‌ ترویج‌ و نشر گسترده‌ و مستمر فرهنگ‌زیست‌محیطی‌ در میان‌ اقشار مختلف‌جامعه‌. مسائل‌ زیست‌محیطی‌ امروزه‌ دامنه‌وسیعی‌ پیدا كرده‌ و از حد مسائل‌ فنی‌گذشته‌، عمیقا دارای‌ مفهوم‌ معنوی هستند.

چرا بعد از بحث‌ پیرامون‌ رشد وتوسعه‌ به‌طور عام‌، توجهات‌ به‌ توسعه‌ پایدار خاص معطوف‌ شد؟ علتهای‌ اساسی‌ توجه‌ به‌ عناصر ذهنی توسعه‌پایدار چیست‌؟ عوامل‌ اصلی‌ رسیدن‌ به ‌تعادل‌ ذهنی در جامعه‌ كه‌ توسعه‌ پایدار به‌دنبال‌ آن‌است‌، كدامند؟

تمامی این سوالات در حیطه خارج از تحقیقات زیست محیطی و در جایگاه خاص ذهنی قرار می گیرد، در این میان در حوزه معماری منظر به تعریف ارتباط یكی از شاخه های این عناصر ذهنی بعنوان منظر با توسعه پایدار پرداخته می شود.

ارتباط توسعه پایدار با معماری منظر

در ابتدا برای درك بهتر مفاهیم معماری منظر و ارتباط آن با توسعه پایدار و آشنایی با مبحث اختصاصی عنصر ذهنی و عینی منظره به تعریف جامع از معماری منظر كه تمامی تعریف قبل را مشمول، پرداخته می شود : " معماری منظر برخلاف تصور عامیانه كه آن را تنها اقدامی زیبا سازنده در محیط می شناسند، رویكردی چند بعدی و دارای اهداف فرهنگی، عملكردی و زیبا شناسانه است." (منصوری،1383)

معماری منظر از دیر باز به عنوان شغلی كه مباشرت و نزدیكی با زمین دارد، مطرح شده است. شاید این دید بیشتر از توسعه پایدار نباشد. توسعه پایدار، كوشش معماری منظر را برای حمایت از سلامتی، ایمنی و رفاه و آسایش اجتماعی و زمین مجسم می كند.

به راستی چرا معماری منظر در تمامی زمینه ها برای اثبات توسعه پایدار موفق نبوده است؟ سه دلیل عمده وجود دارد كه قابلیتهای معماری منظر رابرای پیشرفت در توسعه پایدار محدود می كند :

  • دیدگاه توسعه پایدار معماری منظر به عنوان مبحثی كه ارزیابی نشده است.

    همیشه اذعان می شودكه توسعه پایدار مبحث خوبی است و عده ای هم از آن حمایت می كنند و طرفداران سعس در تحمیل عقاید خود دارند، ولی براستی چه كسی پایه های طراحی ا می آفریند آنان یا معماران منظر؟
    هنوز بخشهای وسیع اصلی معماری منظر مباحث توسعه پایدار را تعریف می كند. این حرفه"معماران منظر" به عنوان شغلی است كه فرصت شگرفی برای تحقیق و طراحی نمونه های پایدار است.
    یكی دیگر از اشكالات مواجه شده معماری منظر در توسعه پایدار این است كه راه موثری برای پیشنهاد اندازه گیری قوانین پایدار در طرح ها است.
  • درك و دریافت پیچیده توسعه پایدار
    توسعه پایدار ایده ای است كه می تواند در مقیاس های متفاوت اجرا شود از یك مسكن شخصی تا كره خاكی.

    همچنین توسعه پایدار مستلزم نمودهای از محیط، اجتماع و اقتصاد است كه تحقق پیدا كند تركیبی از مقیاس ها با عناصر گوناگون آن است كه دریافت آن را پیچیده تر می سازد. در این میان شعار "تفكر جهانی و برخورد منطقه ای" به گسترش ای پیچیدگی تسریع می بخشد.
  • چگونگی آغاز
    مهمترین عدم ارتباط موفق معماری منظر و توسعه پایدار مشخص نبودن نقطه آغازین این ارتباط است. دانش بشر از توسعه پایدار كاملا بصورت پراكنده است و احتمال اینكه معماران منظر از اهدافشان به منظور پیدا كردن نقطه های اشتراك دست بكشند بعید می باشد، آنها سعی می كنند به این نتایج مستقیما در طرحها برسند.

چارچوب توسعه پایدار و منظر

تئوری توسعه پایدار وابسته به محیط، اجتماع و عوامل اقتصادی است و این ابزارها در توانایی خود را در مقیاسهای مختلف نشان می دهند.این چهارجوب مفهومی، شامل چهار بخشی در منظر است كه در راهنمایی به توسعه پایدار كمك می كند :

تحقیات، آنالیز، طراحی و ارزیابی.

تحقیقات

عناصر توسعه پایدار در تحقیقات عبارتند از :

  • آینده دانش تئوری توسعه پایدار
  • چگونگی بكارگیری ابزارهای توسعه پایدار

تحقیقات در توسعه پایدار با پیشرفت دانش عمومی در فهم مسائل عمده آغاز می گردد، سپس تحقیقات اضافی در حوزه های خاص نیاز به روند های خاص دارد. سرانجام تحقیقات مراحل بعد از طراحی و اجرا را مد نظر داشته باشد.كه به طراحی منتج می شود كه واسطی عمده در میان معماری منظر و توسعه پایدار خواهد بود.

آنالیز

مسائلی كه باید در آنالیز مد نظر قرار داده شود عبارتند از:

  • سیمای محیطی
  • عوامل اجتماعی
  • پی آمد های اقتصادی

طراحی

عناصر طراحی منظر در این چهارچوب تضعیف نمی گردند و فقط با توسعه پایدار تقویت می شوند بدون آنكه طراح را محدود كند. طراحی با توجه به دو آیتم قبل نقش مهمتری در توسعه پایدار ایفا می كند.

این طراحی یكپارچه، محیط های پویا و الهام بخشی است كه قادرند به نیازهای متغییر جامعه به طریقی پایدار پاسخ دهند. این رویكرد، برنامه ریزی و استفاده كار آمد از منابع بوم شناختی، منظر، انرژی، آب و اقلیم را به حداكثر می رساند.

در كتاب سایمون بل " منظر ادراك، الگو، فرآیند" ارزش های اهداف طراحی را به گزینه های آب، محیط، منظر، تفرج، حفاظت از طبیعت و صنعت محدود كرده است. (مك كارتی،1382)

ارزش هدف اندازه گیری میزان موفقیت
منظر حفاظت از بخشهای جذاب منظرارتقای بخشهای غیر جذاب منظر مناطق جذاب از توسعه در امان خواهند بود.درختان، محافظت و مدیریت خواهند شد.مرمت نواحی تخریب شده منطبق بر كیفیات آن منطقه از منظر خواهد بود.مكانهای با كیفیات زیبایی ویژه حفاظت خواهد شد.

به عنوان نمونه به یك روند طراحی از دیدگاه " بتل مك كارتی" اشاره می شود :

  • بازبینی خواسته های كارفرما
  • جمع آوری و تفسیر اطلاعات و تجزیه و تحلیل سایت
  • شناسایی محدودیت ها و منابع و امكانات كلیدی
  • تهیه نقشه های منبع و تعریف گزینه های راهبردی
  • ارزیابی بازار و شناسایی فرصت های سرمایه گذاری
  • تهیه برنامه ای معیار و به دست دادن نگرشی برای توسعه
  • تهیه طرح جامع پایدار

ارزیابی

ارزیابی بیشتر مواقع در قسمت طراحی مورد نظر قرار می گیرد و به طراح اجازه بازبینی موفقیت طرح را در چهارچوب توسعه پایدار می دهد.

منظر پایدار

توسعه پایدار رقابتی سخت مابین امروز و آینده ای كه ما آنرا می سازیم. اهداف فكری باید در طراحی ها به سوی آن رهنمود شود تا اثرات آن شامل همگی گردد.

معماری منظر در خط نخست این رقابت است از یك طرف ابعاد عینی آن همانند تمام رشته های محیطی خود را در حفظ قواعد دخیل دانسته و از جنبه ذهنی، "منظر طرح" را دور از واقعیات جنبه تخصصی توسعه پایدار نمی توان دانست.

چهار چوب اساسی منظر سازی كه تحقیق، آنالیز، طراحی و ارزیابی است در راستای اهداف توسعه پایدار : محیط، اجتماع و اقتصاد قرار دارد.

در این میان جهت گیری به اهداف تخصصی توسعه پایدار یكی از اركان اصلی است و ارتباطی موازی، تعریفی نامشخص از هر دو اعلام می دارد. منظرسازی صحیح خود در راستای توسعه پایدار می باشد و نیازی به تفكیك و اثبات جوهره منظر نیست بلكه فقط آن را بسوی هدف پایدار رهنمون كرد نه بر مركب توسعه پایدار نشانید.

توجه به تمامی تعاریف ابتدایی كه از منظر شد بخوبی نشان دهنده این است كه منظر از لحاظ ابعاد عینی و ذهنی یكی از اركان توسعه پایدار می باشد.در انتها در بحث منظر پایدار و جایگاه معماری منظر و توسعه پایدار، تعریف "بیل مكارتی" ارائه می شود. او مناظر را در این راستا به سه قسمت تقسیم می كند : منظرهای تولیدی، منظرهای محافظ و منظرهای جذاب.

(هریك از موارد فوق به یكی از جنبه های منظر پایدار پرداخته است.)

منظرهای تولیدی

می توان ظرفیت منظر را برای كار تولیدی اندازه گرفت و می توان منظر را به گونه ای برنامه ریزی كرد كه استفاده و بهروری كارآمد آن به حداكثر برسد. بهروری منظر را می توان تحت عنوان زیر در نظر گرفت : تولید اكسیژن، جذب دی اكسید كربن، چاره اندیشی برای زمین های بایر، تولید غذا، تولید چوب، تنوع حیات وحش، جا به جای منابع، توان بالقوه انرژی، منابع تفریحی، محیط سالم، كیفیت افزوده زندگی، ارزش افزوده اقتصادی، توان اشتغال.

اجزای تشكیل دهنده منظر تولیدی را می توان آن اجزایی در نظر گرفت كه بسیار بازنمود كننده زیستگاههای حاشیه جنگل اند، تركیبی از فضا های باز و بسته، آمیزه ای از زیستگاههای گیاهی.این مناطق منظری امن را در ذهن مجسم می كنند كه مردم آن را اداره و از آن استفاده می كنند.

منظرهای محافظ

منظر ها همچنین می توانند از مردم و ساختمانها محافظت كنند. می توان ارزش محافظتی منظر را تحت این عنوان بررسی كرد : تعدیل اقلیم و سرپناه، جذب آلودگی، جلوگیری از سیل، ایمنی، نگهداری از سیمای تاریخی و طبیعی، غربال عناصر غیر مطلوب، تدارك چهارچوبی برای ابتكار عمل های برنامه ریزی و اقتصادی.

منظر های جذاب

به طور معمول منظرها با كیفیت بصری و زیبا شناختی شان در ذهن تداعی می شوند اما به ندرت كیفیت های دیگر آنها همچون حال و هوا و ویژگی، جذاببیت حسی، تداعی فرهنگی، تحریك قوای ذهنی، واكنش غریزی در ذهن تداعی می شود. اجزای تشكیل دهنده منظرهای جذاب، نشان نه های فرهنگی را در درون منظرهای تولیدی و منظرهای محافظ جدید به دست می دهند. (مك كارتی، 1382)

منابع و ماخذ

  1. رزلند، مارك، 1377، "آرمانشهر های امروز : پیوند شهر و طبیعت"، ترجمه : مهناز م.معیری، مجله معماری و شهرسازی، تهران
  2. خورسند، مریم، 1382، " زمین ما را صدا می زند"، روزنامه همشهری، ویژنامه نوروز
  3. منصوری ، سید امیر، 1383، چند و چون معماری منظر" مقاله منتشر نشده"، تهران
  4. مك كارتی، بتل، 1382، "منظر پایدار"، فصلنامه ما، دوره سوم، شماره 12+13، تهران
  5. مكنون، رضا ، 1998، " تحقیقات و توسعه پایدار"، مجله رهیافت، شماره 17
  6. حسین آبادی، علیرضا، ،1383چالش های فراروی مدیریت آب ایران در توسعه پایدار، سایت خبری وزارت نیرو
  7. بل، سایمون،1382 "منظر، الگو، ادراك و فرایند" ترجمه : دكتر بهناز امین زاده، انتشارات دانشگاه تهران، تهران
  8. سیروس صبری، رضا،1382، منظر شهری، فصلنامه ما، دوره سوم، شماره 12+13، تهران
  9. ماتلاك، جان،1379، آشنایی با طراحی محیط و منظر، مترجم : معاونت آموزش و پژوهش سازمان پاركها و فضای سبز شهر تهران، سازمان پاركها و فضای سبز شهر تهران، تهران
  10. اسفندیاری‌. منصور. "چشم‌ انداز طبیعت‌ در زیستگاه‌ شهری‌". مجله‌ همگامان‌. شهرداری. شماره‌ 60 . 1376
  11. كالن‌. گوردون‌. ، "منظر شهری‌". مترجم‌ دكتر منوچهر طبیبیان‌. نشر دانشگاه‌ تهران‌. تهران‌. 1377
  12. سیف‌ الهی‌. شهره‌."منظر پنجره‌ای‌ به‌ سوی‌ قلمرو انسانی‌". مجله‌ معماری‌ و شهرسازی‌. شماره‌ 69- 68، 1381
  13. ترنر. تام‌."شهر همچون‌ چشم‌ انداز"، مترجم‌ فرشاد نوریان‌، نشر شركت‌ پردازش‌ و برنامه‌ ریزی‌ شهر تهران‌.
  14. مدنی‌ پور. علی‌. "طراحی‌ فضای‌ شهری"‌. مترجم‌ فرهاد مرتضایی‌. نشر شركت‌ پردازش‌ و برنامه‌ ریزی‌ شهری‌. تهران‌. 1379
  15. Makhzoumi, Jala, 1999, Ological Landscape Design & Planning, London
  16. Jason B. Walker,2000, LANDSCAPE ARCHITECTURE and SUSTAINABLE DEVELOPMENT, POSITION PAPER , Virginia Polytechnic Institute and State University

كتابشناسی لاتین

  • Beatley, Timothy, and David J. Brower. 1993. "Sustainability Comes to Main Street: Principles to Live- and Plan-By." Planning 59(5): 16-19.
  • Beatley, Timothy. 1994. "Creating Sustainable Communities". Colonnade: the news journal of the School of Architecture, University of Virginia 10 (1): 9-13
  • Better Homes & Gardens. 1993. Vegetables: The Gardener's Collection. Meredith Corporation, DesMoines, Iowa.
  • Calthorpe, Peter. 1993. The Next American Metropolis. N.Y.: Princeton University Press.
  • Cartwright, Louise. 2000. "Selecting Local Sustainable Development Indicators: Does Consensus Exist in their Choice and Purpose?" Planning Practice and Research 15 (1/2): 65-78.
  • Gangloff, Deborah. 1995. "The Sustainable City". American Forests May/June: 30-34,38.
  • Creasy, Rosalind. 1993. Organic Gardener's Edible Plants. Van Patten Publishing, Portland, Oregon.
  • Gurung, H. B. 1999. "Towards a sustainable future: Promoting Nepal Capacity 21 initiatives for sustainable development". Local Environment 4 (3): 367-376.
  • Hawken, P., A. Lovins, and L.H. Lovins. 1999. Natural Capitalism: Creating the Next Industrial Revolution. Boston, MA: Little, Brown and Company.
  • Kruijsen, J.H.J. 1998. "Combining Research and design: a methodological view of the path to sustainable development". Business Strategy and the Environment 7 (4): 250-255.
  • Lyle, John Tillman. Regenerative Design for Sustainable Development. N.Y.: John Wiley & Sons, 1994.
  • Pease, Mike. 1995. "Sustainable communities: what's going on here?". Places 9 (3): 50-69.
  • Randolph, John. 1999. "Community Renewable Energy Systems, Class Notes).
  • RealGoods. 1999. Solar Living Source Book Tenth Edition. Edited by Doug Pratt and John Schaeffer. Chelsea Green Publishing Company: White River Junction, Vermont.
  • Rees, William E., and Mathis Wackernagel. 1996. "Urban Ecological Footprints: Why Cities cannot be Sustainable - and why they are key to Sustainability". Environmental Impact Assessment Review 16 (4-6): 223-248.
  • Schubert, Bob. 2000 "Environmental Design and Sustainability, Class Notes).
  • Thompson, J. William and Kim Sorvig. 2000. Sustainable Landscape Construction. Island Press, Washington, D.C.
  • Vale, Brenda and Robert. 1991. Green Architecture: Design for an energy-conscious future. Thames and Hudson Ltd, London.
  • White, Robin. 1996. "Designing more sustainable suburban communities: Calgary's approach". Plan Canada 36 (4): 16-19.
  • World Commission on Environment and Development (WCED). Our Common Future. New York: Oxford University Press. 1987.

علیرضا منعام